Số 1 Phố Hoả Lò, Đường Trần Hưng Đạo, Hoàn Kiếm, Hà Nội
Giới thiệu
Lịch sử và ý nghĩa
Nhà tù Hỏa Lò được thực dân Pháp xây năm 1896 ở khu đất thuộc làng Hỏa Lò (chuyên làm các loại ấm đất, siêu đất và các loại hỏa lò bằng đất, đem bán khắp kinh kỳ) lúc đó là ngoại vi thành phố với quy mô lớn và kiên cố vào loại bậc nhất ở Đông Dương, có tổng diện tích là 12.908 m2. Công trình này còn có tên gọi Maison Centrale, với hệ thống phòng giam, biệt giam và khu tử tù kiên cố.
Ban đầu nhà tù được dùng để giam giữ tù nhân chính trị và những người yêu nước, nơi đây phản ánh rõ nét sự khốc liệt của thời kỳ thực dân. Trải qua nhiều biến động, Di tích Nhà tù Hỏa Lò là điểm đến lặng lẽ và giàu cảm xúc, nơi lưu giữ ký ức lịch sử không thể phai mờ. Từ chốn lao tù tăm tối năm xưa, nơi đây giờ trở thành một không gian lịch sử đáng để dừng chân và suy ngẫm.
- Đặc điểm kiến trúc
Pháp đã cho xây dựng nhà tù này với quy mô lớn và kiên cố vào loại bậc nhất ở Đông Dương. Sau khi được quy hoạch, đến nay diện tích khu di tích là 12.908 m2. Theo thiết kế được duyệt năm 1896, nhà tù Hỏa Lò bao gồm các hạng mục công trình sau đây:
+ Một nhà dùng cho việc canh gác
+ Một nhà dùng làm bệnh xá
+ Một nhà dùng làm nhà thương bố thí
+ Hai nhà dùng để giam bị can (chưa thành án)
+ Một nhà dùng để làm phân xưởng may, da, thợ mộc, sắt
+ Năm nhà dùng để giam tù nhân đã thành án
Bốn trại xà lim để giam tù nhân vi phạm nội quy nhà tù, tử tù, tù nhân nguy hiểm.
Nhà tù được bao quanh bởi bức tường đá kiên cố, cao 5m, dày 0,5m, trên có đầy mảnh chai sắc nhọn và dây kẽm gai, có hệ thống điện cao thế. Phía bên trong là đường để lính đi tuần tra rộng hơn 2m. Bốn góc nhà tù là 4 tháp canh giữ để quan sát toàn bộ nhà tù cả phía trong và xung quanh phía ngoài. Thực dân Pháp đã lựa chọn kĩ nguyên vật liệu có chất lượng cao (cửa sắt, hệ thống khóa, gông cùm được mang từ Pháp sang) với mục đích ngăn tù nhân trốn thoát bằng bất cứ hình thức nào.
Nhà tù Hỏa Lò được chia thành bốn khu (A, B, C và D):
+ Khu A và B dành cho phạm nhân đang được cứu xét và phạm nhân nguy hiểm.
+ Khu C giam giữ phạm nhân người Pháp hoặc người ngoại quốc.
+ Khu D là nơi câu cấm phạm nhân bị án tử hình chờ ngày duyệt y hoặc giảm án.
Khám phá bên trong Nhà tù Hoả Lò
Du khách tham quan bên trong nhà tù Hỏa Lò có thể chứng kiến nhiều loại vũ khí man rợ, trong đó chiếc máy chém khổng lồ đã đưa Hỏa Lò trở thành một trong những nhà tù khét tiếng nhất trên thế giới.
Cấu trúc bên trong Nhà tù Hỏa Lò
Bên trong Nhà tù Hỏa Lò là một không gian trầm lắng, mang đậm dấu ấn lịch sử, nơi từng chứng kiến biết bao nỗi đau và sự kiên cường của những người yêu nước. Mỗi khu vực của Di tích Nhà tù Hỏa Lò đều chứa đựng những câu chuyện ám ảnh về quá khứ:
- Phòng giam tập thể: Giam giữ hàng chục tù nhân trong điều kiện chật chội, ẩm thấp, thiếu ánh sáng.
- Xà lim biệt lập: Khu biệt giam cách âm, dùng để cô lập hoặc trừng phạt tù nhân chính trị.
- Khu tra tấn: Trưng bày các dụng cụ tra khảo thời Pháp thuộc, phản ánh sự tàn bạo thời kỳ ấy.
- Máy chém: Hiện vật nổi bật và gây ám ảnh nhất, từng được dùng để hành hình công khai. Máy chém có giá chém khung sắt cao gần 4m, dao chém làm bằng thép được kéo lên cao bằng chốt, phía dưới là bàn chém (mặt gỗ phẳng) có lỗ tròn trên thân máy cho tử tù để đầu vào. Máy chém đã góp phần đưa nhà tù Hỏa Lò xếp vào top 5 điểm đến đáng sợ nhất Đông Nam Á và top 10 nhà tù khét tiếng nhất thế giới.
- Cây bàng “tình nghĩa” – minh chứng lịch sử: Theo lời kể của một số cựu tù chính trị tại nhà tù Hỏa Lò, nguồn gốc của cây bàng bắt đầu từ trước năm 1930, khi những tù nhân bị kết án phải đi lao động vệ sinh bên tòa án. Họ đã thu thập những cây bàng mọc hoang và mang về trồng chúng trong sân của trại giam. Mỗi khi được ra ngoài, các tù nhân chính trị thường tập trung quanh cây bàng để vừa tận hưởng không khí trong lành vừa cùng nhau bàn bạc về những biện pháp chống lại chế độ tù đày của thực dân. Gốc cây Bàng đã trở thành nơi chứng kiến cuộc sống thường nhật, lắng nghe lời chia sẻ, tâm tình về ước mơ, mục tiêu, lý tưởng và tình cảm của những người cộng sản.
3.2 Hình ảnh của Nhà tù Hỏa Lò qua hiện vật và trưng bày
Hình ảnh của Nhà tù Hỏa Lò không chỉ được lưu giữ qua kiến trúc cổ kính, mà còn sống động qua hệ thống hiện vật và tư liệu trưng bày – mỗi món đồ đều mang một câu chuyện riêng, góp phần khắc họa chân thực quá khứ đau thương nhưng đầy khí phách tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò.
- Áo tù: Những bộ áo tù cũ kỹ, sờn bạc thể hiện rõ sự thiếu thốn, khắc nghiệt mà các tù nhân từng phải chịu đựng.
- Còng tay: Dụng cụ giam giữ bằng sắt lạnh, thể hiện sự tàn bạo trong hình thức trấn áp thời Pháp thuộc.
- Tranh tư liệu: Ghi lại cảnh sinh hoạt, các phòng giam, cuộc vượt ngục,… giúp người xem hiểu sâu hơn về cuộc sống bên trong Nhà tù Hỏa Lò.
- Video thuyết minh: Tái hiện lại lịch sử qua hình ảnh và âm thanh, giúp người tham quan dễ tiếp cận và cảm nhận trọn vẹn giá trị lịch sử của di tích.
Nhà tù Hoả Lò theo dòng lịch sử
Một số sự kiện thời Pháp thuộc
Sự kiện Nguyễn Văn Viên (9/2/1929): Nguyễn Văn Viên đã ra tay giết Alfred François Bazin, ông cùng nhiều đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng bị truy bắt, sáu tháng sau sa lưới và bị giải vào Hỏa Lò. Nguyễn Văn Viên sau đó đã tự tử trong xà lim của ngục Hỏa Lò.
Sự kiện Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945): Đêm ngày 9 tháng 3 năm 1945, đèn điện toàn thành phố vụt tắt, tiếng đại bác nổ, tràng liên thanh không ngớt. Ngoài nhà tù, các chiến sĩ cộng sản người Việt đều vui mừng, đập tường gọi nhau: Anh em ơi! Nhật – Pháp bắn nhau rồi!. Các chiến sĩ cách mạng đã tổ chức vượt ngục. Chỉ tính trong các đêm từ 12 đến 20 tháng 3, đã có gần trăm tù chính trị vượt ngục qua tường thoát ra ngoài, trên 100 tù chính trị đã vượt ngục theo đường cống ngầm.
(Một phần đường hầm các chiến sĩ đã dùng để vượt ngục)
Thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước:
Từ sau ngày hoà bình lập lại (10 tháng 10 năm 1954), Hỏa Lò là nhà tù của chế độ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà tù được đổi tên là “Trại giam phạm nhân Hà Nội” và giao cho Ủy ban Quân quản Hà Nội, trực thuộc quyền quản lý của Công an thành phố.
Trong thời kỳ những năm 1964 đến năm 1973 của Chiến tranh Việt Nam, đây là nơi giam giữ những phi công Mỹ còn sống cho đến sau Hiệp định Paris 1973. Các tù binh phi công Mỹ gọi ngục Hỏa Lò là “Hanoi Hilton”. Trong các tù binh Mỹ bị bắt, nổi tiếng nhất sau này là Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ John McCain.
(John McCain được thả sau Hiệp định Paris 1973)
Ngoài ra, nhà tù Hỏa Lò còn là nơi giam giữ những người được cho là gián điệp của Việt Nam Cộng hòa phái ra để phá hoại miền Bắc thời đất nước chia cắt
(Hình ảnh những phi công Mỹ bị bắt ở trong nhà tù Hỏa Lò)
Sau chiến tranh
Năm 1993, để đáp ứng nhu cầu phát triển của Thủ đô, Nhà nước Việt Nam quyết định: một phần của nhà tù Hỏa Lò được sử dụng để xây dựng cao ốc thương mại với tên Tháp Hà Nội – “Hanoi Tower”. Khu trại giam hiện chuyển xuống khu vực Xuân Phương, Cầu Diễn, Nam Từ Liêm, Hà Nội mang tên là Trại tạm giam số 1 của Công an Thành phố Hà Nội.
Ngày nay, Hỏa Lò chỉ còn lại một phần khoảng hơn 2.000 m2 tiếp giáp đường phố Hỏa Lò được bảo tồn, tôn tạo thành Khu Lưu niệm Nhà tù Hỏa Lò. Tại khu Lưu niệm này có đài tưởng niệm các chiến sỹ yêu nước, cách mạng người Việt Nam đã hy sinh tại nhà tù Hỏa Lò, mô hình tái tạo hình ảnh các chiến sĩ cách mạng trong lao tù, chiếc máy chém mà thực dân Pháp đã dùng để hành quyết các chiến sĩ yêu nước, cách mạng và hệ thống trưng bày nhiều hiện vật, hình ảnh tư liệu quý.
